کدام کشورها از بستن تنگه هرمز بیشترین ضرر را می کنند؟ + اینفوگرافیک

چرا تنگه هرمز «گلوگاه انرژی جهان» نامیده می‌شود؟

تنگه هرمز یکی از راهبردی‌ترین آبراه‌های جهان است که به دلیل نقش حیاتی آن در انتقال نفت و گاز، از آن به‌عنوان «گلوگاه انرژی جهان» یاد می‌شود. این تنگه باریک در میان ایران و عمان قرار دارد و خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌کند. بخش بزرگی از صادرات انرژی کشورهای نفت‌خیز خلیج فارس تنها از همین مسیر انجام می‌شود؛ مسیری که هرگونه اختلال در آن می‌تواند بازار جهانی انرژی، اقتصاد کشورها و حتی امنیت غذایی جهان را تحت تأثیر قرار دهد.

تنگه‌ای باریک با نقشی بزرگ در اقتصاد جهانی

بیشتر نفتکش‌هایی که از بنادر نفتی عربستان، عراق، امارات، کویت، قطر و ایران حرکت می‌کنند، برای رسیدن به بازارهای جهانی ناگزیر از عبور از تنگه هرمز هستند. این تنگه در باریک‌ترین نقطه تنها حدود 33 کیلومتر عرض دارد و مسیرهای کشتیرانی آن محدود و کنترل‌پذیر است.

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، به‌طور متوسط روزانه 20 تا 21 میلیون بشکه نفت و فرآورده‌های نفتی از تنگه هرمز عبور می‌کند؛ رقمی که معادل حدود یک‌پنجم تجارت جهانی نفت است. به همین دلیل، هرگونه تنش سیاسی یا نظامی در این منطقه می‌تواند بلافاصله به افزایش قیمت نفت، بی‌ثباتی بازارها و رشد ریسک‌های ژئوپلیتیکی منجر شود.

بیشتر بخوانید: 8 گذرگاه مهم نفتی در جهان + اینفوگرافیک

تنگه هرمز؛ گلوی گاز مایع جهان

اهمیت تنگه هرمز فقط به نفت محدود نمی‌شود. این آبراه یکی از حیاتی‌ترین مسیرهای صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) در جهان است. قطر، یکی از سه صادرکننده بزرگ LNG جهان، سالانه حدود 77 میلیون تن گاز مایع صادر می‌کند که بخش عمده آن از تنگه هرمز عبور می‌کند.

برخلاف نفت، LNG به‌سادگی قابل جایگزینی نیست. زیرساخت‌های مایع‌سازی، حمل و تخلیه گاز بسیار تخصصی هستند و تغییر سریع تأمین‌کننده برای کشورها عملاً امکان‌پذیر نیست. به همین دلیل، اختلال در هرمز می‌تواند به افزایش شدید قیمت گاز، ناامنی انرژی و حتی سهمیه‌بندی سوخت در برخی کشورها منجر شود.

تأثیر تنگه هرمز بر کشاورزی و امنیت غذایی جهان

اختلال در تنگه هرمز فقط بازار انرژی را تهدید نمی‌کند؛ بلکه امنیت غذایی جهان را نیز به خطر می‌اندازد. کشاورزی مدرن به‌شدت به انرژی وابسته است؛ از تولید کود شیمیایی و سموم گرفته تا آبیاری، حمل‌ونقل و ذخیره‌سازی محصولات.

افزایش قیمت نفت و گاز باعث:

• رشد قیمت کودهای شیمیایی
• افزایش هزینه تولید و حمل محصولات کشاورزی
• بالا رفتن قیمت مواد غذایی

این فشار به‌ویژه در کشورهای فقیرتر که سهم بیشتری از درآمد خانوار صرف غذا می‌شود، شدیدتر است. به همین دلیل، بحران در تنگه هرمز می‌تواند به‌طور غیرمستقیم اما جدی، ثبات قیمت غذا و امنیت غذایی جهان را تهدید کند.

چه کشورهایی بیشترین سهم را در صادرات نفت از هرمز دارند؟

بر اساس تازه‌ترین داده‌های EIA در سه‌ماهه نخست سال 2025، پنج کشور حاشیه خلیج فارس بخش عمده صادرات نفت عبوری از تنگه هرمز را در اختیار دارند:

• عربستان سعودی: 37.2٪
• عراق: 22.8٪
• امارات متحده عربی: 12.9٪
• ایران: 10.6٪
• کویت: 10.1٪

در مجموع، این کشورها 93.6 درصد از کل نفت عبوری از تنگه هرمز را صادر می‌کنند. بنابراین، بسته شدن یا ناامن شدن این آبراه، پیش از هر چیز به زیان همین تولیدکنندگان بزرگ تمام خواهد شد.

آسیا در خط مقدم بحران انرژی

بیشترین آسیب از اختلال در تنگه هرمز متوجه اقتصادهای آسیایی است. کشورهای شرق و جنوب آسیا طی دهه‌های اخیر به دلیل رشد صنعتی سریع، وابستگی فزاینده‌ای به انرژی وارداتی از خلیج فارس پیدا کرده‌اند.

شرق آسیا

کشورهایی مانند ژاپن و کره جنوبی که منابع انرژی داخلی محدودی دارند، از آسیب‌پذیرترین اقتصادها محسوب می‌شوند. بسته شدن تنگه هرمز می‌تواند هزینه واردات نفت را برای این کشورها به‌شدت افزایش دهد و فشار زیادی بر صنایع، حمل‌ونقل و رشد اقتصادی آن‌ها وارد کند.

چین نیز با وجود تنوع نسبی در منابع واردات نفت، همچنان وابستگی بالایی به خلیج فارس دارد. هرچند پکن با توسعه خطوط لوله، افزایش ذخایر استراتژیک و واردات از روسیه و آفریقا تلاش کرده ریسک را کاهش دهد، اما اختلال جدی در هرمز می‌تواند قیمت انرژی، هزینه تولید و حتی بازار ارز چین را متلاطم کند.

جنوب آسیا

در جنوب آسیا، هند و پاکستان بیش از دیگران در معرض خطر قرار دارند. هند یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت جهان است و بخش قابل توجهی از نیاز خود را از کشورهای حوزه خلیج فارس تأمین می‌کند. افزایش ناگهانی قیمت نفت می‌تواند بودجه دولت، قیمت سوخت و هزینه کالاهای اساسی را تحت فشار قرار دهد و نوسانات ارزی را تشدید کند.

در مجموع، خریداران آسیایی بیش از 80 درصد نفت خام و مواد معدنی خود را از مسیر تنگه هرمز دریافت می‌کنند و همین موضوع آن‌ها را به بازیگران اصلی و در عین حال آسیب‌پذیر این گلوگاه تبدیل کرده است.

اروپا؛ آسیب‌پذیر اما با مسیرهای جایگزین

اروپا برخلاف آسیا به یک مسیر واحد برای واردات انرژی وابسته نیست، اما این به معنای مصونیت کامل نیست. بخش قابل توجهی از نفت وارداتی اروپا همچنان از خلیج فارس تأمین می‌شود و اختلال در هرمز می‌تواند از طریق افزایش قیمت جهانی نفت، بازار انرژی اروپا را تحت فشار قرار دهد.

کشورهای مدیترانه‌ای مانند ایتالیا، اسپانیا و یونان به نفت خام سبک خاورمیانه وابستگی بیشتری دارند و پالایشگاه‌های آن‌ها به‌طور خاص برای این نوع نفت طراحی شده‌اند. جایگزینی سریع این نفت با منابع دیگر، زمان‌بر و پرهزینه است.

در عین حال، اروپا به لطف خطوط لوله متنوع، واردات LNG و تجربه بحران انرژی پس از جنگ اوکراین، ابزارهای بیشتری برای مدیریت شوک‌های انرژی در اختیار دارد؛ هرچند افزایش قیمت جهانی نفت و نوسانات دلار همچنان می‌تواند تورم و هزینه تولید را در این قاره افزایش دهد. می توانید در ادامه جریان پترو دلار را در مقاله از نفت تا دلار: داستان شکل‌گیری پترو دلار مطالعه کنید.

آمریکا و کانادا؛ اثرات غیرمستقیم اما جدی

آمریکای شمالی وابستگی مستقیمی به نفت خلیج فارس ندارد، اما از پیامدهای جهانی اختلال در تنگه هرمز مصون نیست. نفت یک کالای جهانی است و کاهش عرضه جهانی به افزایش قیمت‌ها در آمریکا و کانادا نیز منجر می‌شود.

افزایش قیمت نفت می‌تواند:

قیمت بنزین و سوخت را بالا ببرد، تورم را تشدید کند، سیاست‌های پولی و بازارهای مالی را تحت تأثیر قرار دهد. همچنین برخی پالایشگاه‌های آمریکا، به‌ویژه در سواحل خلیج مکزیک، برای فرآوری نفت‌های سنگین وارداتی طراحی شده‌اند و هرگونه اختلال در بازار جهانی می‌تواند هزینه تأمین خوراک آن‌ها را افزایش دهد.

چرا تنگه هرمز جایگزین فوری ندارد؟

گرچه برخی خطوط لوله و بنادر جایگزین وجود دارند، اما ظرفیت آن‌ها محدود است و نمی‌توانند در کوتاه‌مدت جای خالی تنگه هرمز را پر کنند. همین نبود جایگزین کامل و فوری، این آبراه را به یکی از حساس‌ترین نقاط اقتصاد جهانی تبدیل کرده است.

جمع‌بندی

تنگه هرمز فقط یک مسیر دریایی نیست؛ بلکه شریان حیاتی اقتصاد جهانی است. نفت، گاز، قیمت انرژی، تورم، بازارهای مالی و حتی امنیت غذایی جهان به امنیت این آبراه گره خورده است. به همین دلیل، هرگونه تنش یا اختلال در تنگه هرمز فراتر از یک بحران منطقه‌ای، پیامدهایی جهانی و چندلایه به همراه خواهد داشت.